O Bowie

Το μοντάζ παίζει λοιπόν τον ίδιο ρόλο στον

κινηματογράφο που παίζει ο θάνατος στη ζωή

Pasolini

Knowledge comes with death’s release

Bowie

 

Τώρα που κούρνιαξε η κατάσταση, ο καιρός (κυρίως συννεφιά και επίσης φλεβάρης μάρτης) δείχνει ιδανικός για ένα σημείωμα περί Bowie. Πιστός στον μύθο του, ο δικός μας προεικόνισε τον θάνατό του με ένα video clip, έστησε μια πρόχειρη ύστατη περσόνα και κατόπιν τα κακάρωσε με άψογο, φυσικά, timing· το τραγούδι και το κλιπ ήταν της σειράς και ο θάνατος από καρκίνο. Θα διευκρινίσω γραφικώ τω τρόπω πως ακούω Bowie εξ απαλών ονύχων και μα την αλήθεια ακούω ακόμα τον Bowie του ’76 με ’80 (εδώ και κάποιον καιρό κυρίως το Always crashing in the same car), αντικαθιστώντας το Lodger [1979] με το Aladdin sane [1973]. Αλλά δεν φαντάζομαι πως χρειάζεται να επιμείνω για να πείσω τον οποιονδήποτε έχει αυτιά, μάτια και τα υπόλοιπα, όποιον λοιπόν δεν έπεσε προσφάτως στη γη πως ο Bowie έπαψε ουσιαστικά να υφίσταται μετά από αυτό το άτιμο 1980· μιλάμε για 36 χρόνια! Υπήρξε για μια πρωτοφανώς δραστική και πετυχημένη δεκαετία και κατόπιν ξεφούσκωσε εκκωφαντικά και το ενδιαφέρον εστιάζεται επί της παρούσης ακριβώς σε αυτό το ξεφούσκωμα: εφόσον δρυός πεσούσης πας ανήρ ξυλεύεται, κυριολέκτω διαβεβαιώνοντας πάραυτα πως μου έχει χαλάσει η θέρμανση.

Το σχήμα είναι απλούστατο: όταν η εποχή που ο Bowie είχε προφητέψει ήρθε, δεν τον είχε πια ανάγκη και, όταν κατέστη καλλιτεχνικά περιττός, μεταλλάχθηκε σε κάτι σαν επαγγελματία του εαυτού του, σε συντηρητή του brand στο οποίο είχε μετατραπεί –και το οποίο εισήγαγε το 1997, πάντα πρωτοπόρος όπως λέγεται, στο χρηματιστήριο.1 Αν ελέγξουμε ψύχραιμα τις αντιδράσεις και χαλιναγωγήσουμε την ισχύ της νοσταλγίας μας, θα διαπιστώσουμε πως μάλλον κανείς δεν έπεσε στ’ αλήθεια από τα σύννεφα. Το να εισάγει ο Bowie τον εαυτό του στην αγορά ως προϊόν, μόλις το ξανασκεφτόμαστε, ακούγεται τελικά το ίδιο λογικό με το να πεθαίνει ο Dee Dee από υπερβολική δόση στα πενήντα ένα του (θεός σχωρέστον).

Όταν άλλωστε εξυμνούσε ασαφώς τους Ναζί (τάση που τον χαρακτήριζε ήδη από το Hunky Dory του 1971) και κατόπιν έσπευδε να απολογηθεί, κατηγορώντας την κακιά την κόκα για τα παραληρήματά του, αγνοούσε μάλλον την πάντα επίκαιρη ρήση του Poe: my enemies referred the insanity to the drink, rather than the drink to the insanity (οι εχθροί μου πίστωναν την τρέλα στο ποτό και όχι το ποτό στην τρέλα). Βέβαια, εδώ ξεκινάνε τα προβλήματα, γιατί αναρωτιέμαι: είμαστε άραγε απολιτίκ και αισθητιστές που μάλλον προτιμούσαμε έναν Bowie που έγραφε το Station to station με βασική αναφορά τον Hitler από τον αντιρατσιστή Bowie του Let’s dance και του Tin machine (αδυνατώ να ξεπεράσω το εξώφυλλο αυτού του δίσκου, τον οποίο έχω μάλιστα από σπόντα και σε βινύλιο); Είναι η κατάστασή μας τερματική όταν συνειδητοποιούμε πως ένας από εικοσαετίας νεκρός Bowie θα βελτίωνε κατά πολύ την τερματική κατάστασή του (έστω κι αν ο ίδιος κατά πάσα πιθανότητα δεν θα συμφωνούσε με την κρίση μας); Έχει νόημα να τα λέμε όλα αυτά; (Εν παρόδω, αξίζει να αναφερθεί πως απέρριψε, προς τιμήν του, δύο φορές αγγλικούς τίτλους ευγενείας.)

Ο Iggy είναι ένας καλός γνώμονας για να επιχειρήσουμε μια αποτίμηση του φίλου του: παρ’ όλες τις πατάτες που έχει κατά περιόδους βγάλει, πει και κάνει, υπάρχει κάτι που δεν ανάγεται ούτε καταλύεται με τέτοια άνεση. Ο Iggy είναι κατά κάποιον τρόπο αξιοσέβαστος, γιατί πάντα ήταν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο απηυδισμένος και σαλεμένος. Ο μανιοϋπαρξισμός του είναι πηγαίος, στοιχειώδης και τελείως ξεκάθαρος. Από τις αποκλειστικά μονοσύλλαβες και δισύλλαβες κραυγές των δύο πρώτων album των Stooges στον ανεξήγητα διανοητικό όλεθρο του Raw power και την –εσωτερική ως προς το καθένα και συσχετιστική των δύο– ισορροπία των Idiot και Lust for life, κατά κάποιον τρόπο δεν αλλάζουν και πολλά πράγματα. Στον Bowie φυσικά αλλάζουν τα πάντα· ποιο είναι το ελατήριο που προξενεί αυτήν την κίνηση;

Ενώ πάντα αρεσκόταν στο να προσομοιώνει κάποιο νόημα, να διαχειρίζεται την εικόνα του, να ταΐζεται με και να καταβροχθίζει κατά βούληση ό,τι περνούσε από μπροστά του, η πλάκα είναι πως πίσω από αυτόν τον εκθαμβωτικό αστέρα της πουστιάς και του ολέθρου ήταν, σε έναν κάποιον βαθμό, ένα φλεγματικός άγγλος κυριούλης, που αρχικά έπιασε επιτέλους στην αγορά των αγγλικών singles επειδή οι γιάνκηδες προσγειώθηκαν στο φεγγάρι. Αν λυπάμαι, δεν λυπάμαι και τόσο επειδή ο Bowie αποδήμησε εις κύριον: εκτός του ότι δεν κάναμε ποτέ πολλή παρέα (μου έριχνε πολλά χρόνια), υπήρξε επί της ουσίας ένα καλλιτεχνικό ζόμπι για λίγα παραπάνω χρόνια απ’ όσα υπάρχω εγώ συνολικά. Κάπως όμως με πτοεί που τον είδα να παλεύει έτσι στα τελευταία του, που ο θάνατος ως μοντάζ τον ξεγύμνωσε και τον παρουσίασε τόσο ευάλωτο και ακόμη πιο επιφανειακό απ’ ό,τι υποψιαζόμασταν, που εν τέλει κατέστη πραγματικά περιττός. Στεναχωριέμαι, σε τελική ανάλυση, γιατί ο αφανισμός υπονόησε πως ο Bowie πιθανόν να ήταν, υπό μία ορισμένη έποψη, εξαιρετικά περιορισμένος…

~

Απόσπασμα από το δοκίμιο της Hito Steyerl “A Thing Like You and Me” στο The Wretched of the Screen

[…] Μα, επίσης το 1977, ο David Bowie βγάζει το σινγκλ Heroes. Τραγουδάει για έναν νέο τύπο ήρωα, πάνω στην ώρα για τη νεοφιλελεύθερη επανάσταση. Ο ήρωας είναι νεκρός –ζήτω ο ήρωας! Ωστόσο ο ήρωας του Bowie δεν είναι πλέον υποκείμενο, μα αντικείμενο: ένα πράγμα, μια εικόνα, ένα υπέροχο φετίχ –ένα εμπόρευμα βουτηγμένο στην επιθυμία, αναγεννημένο από την αθλιότητα του χαμού του.

Με μια ματιά στο βίντεο κλιπ του τραγουδιού το 1977 βλέπουμε γιατί: το κλιπ δείχνει τον Bowie να τραγουδάει στον εαυτό του από τρεις γωνίες ταυτόχρονα, με τεχνικές layering να τριπλασιάζουν την εικόνα του· όχι μόνο ο ήρωας του Bowie έχει κλωνοποιηθεί, μα έχει βασικά μετατραπεί σε μια εικόνα που μπορεί να αναπαραχθεί, να πολλαπλασιαστεί και να αντιγραφεί, σε ένα ριφ που ταξιδεύει άνετα μέσω διαφημίσεων για σχεδόν οτιδήποτε, ένα φετίχ που πακετάρει το λαμπερό και ατάραχο post-gender στυλ του Bowie ως εμπόρευμα. Ο ήρωας του Bowie δεν είναι πια ένα ανθρώπινο ον που ξεπερνάει τα ανθρώπινα μέτρα και εκτελεί παροιμιώδη και εντυπωσιακά κατορθώματα, δεν είναι πλέον καν ένα ίνδαλμα, μα ένα γυαλιστερό προϊόν, προικισμένο με μετα-ανθρώπινη ομορφιά: μια εικόνα και τίποτα παρά μόνο μια εικόνα.

Η αθανασία αυτού του ήρωα δεν πηγάζει πια από τη δύναμη που τον κάνει να επιβιώνει από όλες τις πιθανές δοκιμασίες, αλλά από την ικανότητά του να αντιγράφεται σαν φωτογραφία, να ανακυκλώνεται και να μετενσαρκώνεται. Η καταστροφή θα μεταβάλει τη μορφή και την εμφάνισή του, μα η υπόστασή του θα παραμείνει ανέγγιχτη. Η αθανασία του πράγματος είναι η περατότητα και όχι η αιωνιότητά του.

~

Υγ. Εν πάση περιπτώσει, η συγγραφή αυτού του σημειώματος με ώθησε να βάλω στο repeat το Always crashing in the same car –πράγμα, εδώ που τα λέμε, όχι και τόσο ασυνήθιστο.

1 Αν και μπήκαν δυνατά, μετά από κάποια χρόνια τα λεγόμενα bowie bonds πήραν την κατιούσα. Αργότερα αυτή η πρακτική της μετατροπής των πνευματικών δικαιωμάτων σε ομόλογα διαδόθηκε, χωρίς όμως ιδιαίτερη επιτυχία. Περί Bowie δες π.χ. http://money.cnn.com/2016/01/11/media/bowie-bonds-royalties/. Δεν είναι δύσκολο να προεκτείνει κανείς επάνω σε αυτήν την πλευρά του Bowie ως επιχειρηματία του εαυτού που προβαλλόταν διαρκώς στα παρεμφερή έντυπα, βλ. π.χ. David Bowie, 21st-Century Entrepreneur στο http://www.nytimes.com/2002/06/09/arts/david-bowie-21st-century-entrepreneur.html?pagewanted=all